آرتمیا-شیلات و محیط زیست

پرورش نیمه متراکم آرتمیا در استخرهای خاکی(قسمت دوم)

SEMI-INTENSIVE CULTURING IN FERTILIZED PONDS

منبع : ویم تاکرت و پاتریک سارجلوس           WIM TACKAERT and PATRICK SORGELOOS

تهیه و تنظیم: رضا احمدی            r_ahmadi@ifro.ir 

(کارشناس ارشد و  عضو هیئت علمی مرکز تحقيقات آرتميای کشور) -آذر ماه  1389           

تولید فصلی آرتمیا در استخرهای کوچک تولید نمک:

الف-ویژگی های استخرهای  کوچک  تولید نمک با فعالیت فصلی:

حوضچه های  کوچک  تولید نمک با فعالیت فصلی  معمولا دارای مساحتی کمتر از چند هکتار هستند، در حالی که برخی استخرهای خصوصی کوچک می تواند بمساحت چند صد متر مربع هم وجود داشته باشد. استخرها معمولا بسیار کم عمق با عمق آب کمتر از 10 سانتی متر می باشند. آب دریا ازجنگلهای حرا و یا از مناطق بسیار کم عمق ساحلی معمولا با جریان جزر و مدی در این حوضچه ها وارد می شود ، هر چند برخی از مزارع با استفاده از پمپ ها ، آسیاب های بادی  ویا به هر صورت دیگر شرایط بهتری را از نظر عمق استخرها در آنها ایجاد می کنند.

در فصل زمستان (به عنوان مثال ، در چین ، جنوب اسپانیا و سیسیل) ویا در فصل بادهای موسمی (به عنوان مثال، در امریکا مرکزی و آسیای جنوب شرقی) تولید نمک صورت نمی پذیرد. دراقلیمهای موجود با آب و هوای موسمی (به عنوان مثال در آسیای جنوب شرقی)  ، حوضچه های تبخیری تولید نمک به مزارع برنج و میگو یا استخرهای پرورش ماهی تبدیل شده است. در برخی از مزارع استخرهای آب شور عمیق (استخرذخیره آب شور) برای ذخیره سازی آب های شوری که درپایان فصل خشک همچنان در دسترس باقی می مانند (به عنوان مثال در فیلیپین و اندونزی) ، وجود دارند. در شروع فصل خشک سال بعد، این آبهای شور دوباره به استخرهای تبخیر پمپاژ می شوند تا افزایش شوری وتولید نمک سریعتر صورت پذیرد.

ب-طراحی استخرهای پرورش آرتمیا:

تولید مطلوب آرتمیا در استخرهای تولید نمک  فصلی ویا موقتی شامل تغییرات  ساختمانی جزئی  این برکه ها برای افزایش عمق آب در حوضچه های پرورشی آرتمیا  دارد.( در محدوده شوری 100الی 180 گرم در لیتر،عمق این استخرها بایستی حداقل تا حدود 40 الی 50 سانتی متر و ترجیحا تا حد 70 الی 100 سانتی مترافزایش یابد). عمق زیاد آب نه تنها برای جلوگیری از شرایط کشنده درجه حرارت بالای آب  برای آرتمیا ، بلکه باعث افزایش رشد فیتوپلانکتونها درستون آب استخرهای پرورشی میگردد. رشد بیشتر فیتوپلانکتونها نیزاز طریق ایجاد سایه  در کف استخرهای پرورشی از رشد گیاهان کف زی در کف استخرها جلوگیری می کند. برخلاف فیتوپلانکتونها، گیاهان کفزی بدلیل داشتن اندازه بزرگتر غذای مناسبی برای آرتمیا نیستند و هنگامیکه این گیاهان در استخرها شناور می گردند با ایجاد ممانعت در تابش نور خورشید باعث کاهش بیشتر تبخیر و در نهایت ایجاد مشکل در برداشت از بیومس  و سیست آرتمیا و حتی نمک می گردند. از آنجایی که آرتمیا موجودی شناور است ، حوضچه های عمیق می توانند دارای مقادیر تولید در سطح بالاتری نسبت به حوضچه های کم عمق باشند. نتیجه عمق زیاد آب افزایش رشد در فیتوپلانکتونها می باشد که این امر باعث ایجاد شرایط تاریک در استخرهای آب شور می گردد  که آن هم  برای تولید نمک سودمند است زیرا باعث افزایش راندمان تبخیر از طریق افزایش جذب حرارت خورشیدی می گردد. افزایش عمق آب در اینگونه استخرها به راحتی می تواند توسط حفر خندق در میانه استخرها و همچنین با استفاده مجدد از خاک به دست آمده از این خندقها بمنظور بلندتر کردن دیواره های استخرها (شکل 3) صورت پذیرد. با این وصف ، سطح آب در حوضچه های پرورش آرتمیا بیشتر از حوضچه های تبخیربدون دستکاری در سریهای بالادست  ترخواهد شد ودر نهایت آب شور دریا که توسط پمپ و یا آسیاب بادی به داخل حوضهای بالا دست وارد میشود، می تواند بصورت ثقلی به استخرهای پرورش آرتمیا در پایین دست انتقال یابد .

ج- آماده سازی استخرها:

قبل ازشروع تولید آرتمیا، تخلیه کامل آب استخرها برای مدت یک تا دو هفته توصیه می شود . علاوه براین شخم زدن بسیار سطحی کف استخرها ترجیحا بصورت دستی و یا با شن کش (ranking) به طوری که باعث اختلاط لایه فوقانی خاک که دارای مواد معدنی  بیشتر است با لایه های پایین انباشته شده از مواد آلی گردد. تخمهای ماهیان باقیمانده درحفره های گل  ولجن کف استخرها بایستی  با استفاده از روتنن و یا بوسیله کیک دانه چای و یا با استفاده از آهک مخلوط شده  با سولفات آمونیوم از بین بروند(11.12). استخرهای پروشی در مناطق ساحلی ، ممکن است در مجاورت مناطق مانگرو ودارای خاکهای اسیدی و سولفاتی حاوی پیریت واقع شده باشند. پیریت به محض قرار گرفتن در معرض هوا بویژه در استخرهایی که به تازگی تاسیس گردیده اند، اکسید شده و به اکسید آهن واسیدسولفوریک تبدیل  می شود. انتشار اسید در این خاکها باعث کاهش pH و در نتیجه شسته شدن آلومینیوم و آهن از خاک وایجاد شرایط نامساعد برای اکثر موجودات آبزی از جمله آرتمیا می گردد، از تولید فیتوپلانکتون نیز بدلیل حذف فسفر از آب استخرها ممانعت    می شود (13). در تعدادی از موارد ، اسیدیته خاک ممکن است حتی قابل مشاهده بوده وبعنوان  مثال ، خاک به رنگ زرد روشن  ویا قهوه ای قرمزتغییر رنگ دهد. آهک با هیدراته کردن مجدد شرایط اسیدی موجود در این خاکها، امکان دسترسی بیشتر به مواد مغذی را در آب استخرها ودر نتیجه رشد بیشتر فیتوپلانکتونها وتولید آرتمیا را در آب استخرها فراهم می کند .علاوه بر این به عمل  تجزیه لجن در کف استخرها کمک کرده وبعنوان یک ماده بافر یا تامپون باعث ثابت نگه داشته شدن  pH آب استخرها می شود که این امر بویژه در استخرهاییکه بشدت با کودهای آلی کود دهی شده اند، عملی کاملا ضروری بوده وهمچنین باعث از بین رفتن تخم ماهیان شکارچی  واز بین رفتن سموم  موجود در مواد سمی در استخرها می گردد. آهک به چندین شکل وجود دارد: 1- اکسید کلسیم ، CaO یا آهک سریع که دارای قدرت هیدراسیون موثره برابر 173درصد قدرت هیدراسیون CaCo₃ بوده ودر استخرهاییکه دارای pH بسیار کمی  در حد 5/3 الی 5 هستند جهت واکنش سریع بکار برده می شود. 2- هیدروکسید کلسیم،₂ ) Ca(OH یا آهک آبدار که  دارای قدرت هیدراسیون 135درصد  CoCo₃ودارای واکنش سریع در استخرها در جهت افزایش pH خاک می باشد. 3- کربنات کلسیم، CaCo₃ یا آهک کشاورزی( کانی لیموستون) دارای واکنش نسبتا آهسته تری بوده وبهمین دلیل برای  کنترل اسیدیته استخرها در زمانهای طولانی بکار برده می شود.   CaCo و Ca(OH)₂ معمولا در استخرهای جدید التاسیس ولی CaCO₃ در استخرهای قدیمی تر که شرایط تثبیت شده تری را دارند، کاربرد دارند. برای افزایش 1/0 واحد pH در هر هکتار از استخر تقریبا 500 کیلوگرم آهک بکار برده می شود(13). آهک پاشی در سطح استخرها هنگامیکه خشک هستند صورت می پذیرد اگرچه می توان از  CaCO₃ بمقداربسیار کمتر از 400 کیلو گرم در هر هکتار در استخرهایی نیز که آبگیری شده اند استفاده نمود. بهترین نتیجه زمانی حاصل می گردد که آهک در سطح کف وسطوح داخلی استخرها پاشیده شود . آهک پاشی  به دیواه های استخرهای پرورشی نیزبمنظور ممانعت از پرشدن رواناب اسیدی به استخرها در مواقع بارندگی بایستی صورت پذیرد.

د- آبگیری استخرها با آب دریا وافزایش شوری وعمق آب در حد مورد نیاز:

بسیاری از استخرهای پرورشی احداث شده بگونه ای طراحی می گردند که امکان آبگیری آنها در مواقع جزرومد دریا وجود داشته باشد وبعضی دارای دریچه هایی می باشند تا بیشترین امکان برای آبگیری بیشتر را بطوریکه ارتفاع آبگیری با بالاترین سطح ممکن آب درآنها برابرارتفاع حاصل در مواقع حداکثر مد، بوجود آید. حتی در این صورت ومخصوصا زمانیکه استخرهای احداث شده با بیشترین آبگیری ممکن بکار برده می شوند آبهای شور دریا فقط از طریق ثقلی امکان انتقال به استخرها را دارند. پمپ ها ی الکتریکی ویا بادی (شکل4) باید در دریچه های موجود بین استخرها وآبهای جزرو مدی نصب گردند تا  عمق آب استخرها همیشه در بیشترین حد ممکن نگه داشته شود تا آبهای شور بیشتری برای  انتقال به استخرهای پایین دست فراهم شود.

 استخرهای تبخیری پرورش آرتمیا بایستی در مرحله اول 10تا 15 سانتی متر آبگیری گردند تا ضمن اطمینان ازوجود حداکثر تبخیر آب در آنها، شرایط  زیان آور وغیر قابل تحمل برای شکارچیان آرتمیا (پرداتورها)ایجاد گردد. از ورود شکارچیان آرتمیا (پرداتورها) بایستی توسط  فیلتر کردن آب ورودی استخرها ممانعت بعمل آید. اگر pH آب در استخرهای احداث شده همچنان کمتر از 7 است، شستن باقیمانده اسیدیته موجود در آب استخرها با تکرار آبگیری استخرهای پرورشی با آب دریا قابل توصیه است. اگر pH آب بیشتراز 7است، عمق کم آب در استخرهای پرورشی همچنان حفظ می گردد تا زمانیکه با تبخیر این آبها شوری آب به حوالی 100گرم در لیتر برسد. زیرا شوری بالا همراه با درجه حرارت بالا یی که قابل حصول در آبهای کم عمق است، سبب حذف کوپه پودها وسایر موجودات مزاحم (پرداتورها) خواهد شد. در این هنگام آبگیری تدریجی این استخربمقداری که شوری آب استخر نزدیک به 100گرم در لیتر باقی بماند ، مجددا شروع گشته وتا زمانیکه عمق  مطلوبی برای پرورش آرتمیا (50سانتی متر ویا بیشتر) در این استخرها حاصل گردد ادامه می یابد. درحالیکه برخی ازشکارچیان آرتمیا (مثل  Cyrinodon variegates  و Aphanius fasciatus) قادر به تطابق با افزایش تدریجی شوری هستند، آنها نمی توانند در مقابل شوک شدید شوری حاصل ازتکرار آبگیری استخرها مقاومت نمایند. لذا دقیقا بعد از آنکه استخرهای پرورشی بطور کامل آبگیری گردید، میزان ورودی آب دریا جهت حفظ دائمی این عمق در استخرها تنظیم می گردد. در نتیجه یک شیب تراکم معمول برای شور کردن تدریجی آب در  مراکز تولید نمک  میتواند در استخرهای تولید آرتمیا ویا استخرهای  تبخیری کاربرد داشته باشد. در میان استخرهای پرورش آرتمیا آبهای شورتر که ترجیحا در کف استخر قرار دارند نه تنها از بروز دما وشوری بیشتر که باعث محدودیت غذایی برای آرتمیا در آب استخرها می گردد ممانعت می کنند، بلکه از آزاد شدن وگسترش مواد آلی که در کف استخرها تجمع می یابند نیز ممانعت بعمل می آورند.