ارائه شده در : همایش ملی تغییرات اقلیم و تاثیر آن بر کشاورزی و محیط زیست

ارومیه - مردادماه ۱۳۹۰ 

نویسندگان: یوسفعلی اسدپور ـ لطیف اسمعیلی - فرناز بنی عمو

چکیده مقاله 

دریاچه ارومیه با مساحتی معادل 52355 کیلومتر مربع در موقعیت 37 درجه و 20 دقیقه عرض شمالی و 40درجه و 45 دقیقه طول شرقی در بین دو استان آذربایجان غربی و آذربایجان شرقی قرار دارد.طول دریاچه از شمال تا جنوب 130 تا 146 کیلومتر و بیشترین پهنای آن در حدود 58 کیلومتر در جنوب دریاچه واقع است.کمترین عرض آن نیز بین کوه زنبیل و جزیره اسلامی است که بزرگراه شهید کلانتری در آنجا احداث شده و حدود 15 کیلومتر عرض دارد.ارتفاع نتوسط آبی دریاچه ارومیه از سطح دریاهای آزاد معادل 1278 متر بوده که طی دوره 10 ساله خشک سالی حادث شده در منطقه آب دریاچه ارومیه معادل 6 متر کاهش یافته و حجم آبی آن از 31 میلیارد متر مکعب به 19 میلیارد متر مکعب رسیده است و هم اکنون تراز اکولوژیکی آب دریاچه ارومیه 1272.9 می باشد.عوامل متعددی در این کاهش تاثیر دارند که 50 الی 60 درصد ناشی از کاهش نزولات جوی(خشکسالی)،25 الی 30 درصد مربوط به مصارف آب در منطقه برای امورات کشاورزی،5 الی 12 درصد احداث سازه های هیدرولیکی (سدها و آب بندها) و 3 الی 5 درصد مربوط به سایر عوامل می باشد.دریاچه ارومیه دومین زیستگاه طبیعی برای آرتمیا اورمیانا (artemia uemiana موجودی سخت پوست و انحصاری در صنعت آبزی پروری) در جهان می باشد.به دلیل خشکسالی های اخیر میزان ذخایر آرتمیا تا 90 درصد کاهش یافته بطوریکه میزان آن از تعداد 22 الی 25 عدد (توده زنده و سیست آن ) در هر لیتر آب دریاچه به 1.5 الی 2 هدد در لیتر رسیده است.

عامل اصلی این کاهش به دلیل افزایش شوری آب دریاچه ارومیه از متوسط یکصد و هشتاد گرم در لیتر به 340 گرم در لیتر رسیده است.تغییرات آب و هوایی ده ساله اخیر در منطقه آذربایجان بر اساس آخرین مطالعات مرکز تحقیقات آرتمیای کشور باعث افزایش شوری و قطع چرخه زیستی فیتوپلانکتونهای مورد تغذیه آرتمیا از گروه جلبکهاب سبز آبی ( نظیر دونالیلا ویریدیس dunaliella viridis) شده و قطع چرخه زیستی آن موجبات قطع تغذیه ای آرتمیا و در نهایت باعث کاهش بیش از 90 درصد از ذخایر این موجود گران قدر در صنعت آبزی پروری شده است.به دلیل خشک سالی های اخیر و تغییرات حادث شده در سطح دریاچه ارومیه که شامل افزایش شوری بیش از حد،کاهش شدید اکسیژن آب،افزایش تبخیر از 900 میلی لیتر به 1600 میلی لیتر در سال،کاهش ارتفاع آب دریاچه ،رسوب بلورهای نمک در کف دریاچه و افزایش قدرت نفوذ نوری و ایجاد پدیده گلخانه ای در آن موجب افزایش دمایی بیش از 6 درجه سانتی گراد نسبت به میانگین ده سال قبل شده است و این پدیده موجب شده املاح آمونیاکی دریاچه املاح نیتراتی شودو چون قدرت جذب جلبک دونالیلا ویریدیس از این املاح امکان ندارد لذا موجب ایجاد زمینه مناسب رشد به جلبکهای دونالیلا سالینا گردیده و این جلبک در محیطهای با اکسیژن کمتر و دمایی بالاتر موجب ترشح و جمع شدگی رنگ دانه های بتا کاروتن شده و موجب ایجاد پدیده سرخ رنگ شدن آب دریاچه ارومیه گردیده است.

شرایط حادث شده موجب کاهش فعالیتهای باکتریهای فتوسنتز کننده از گروه هالوفیلها(نظیر Archo bacteria آرکئو باکتریها) هولو باکتریها و هولو کوکوسها در دریاچه ارومیه شده است.این باکتریها به دلیل ایجاد رنگ دانه های ردوپسین باعث تشدید پدیده سرخ شدن آب دریاچه ارومیه گردند.رسوب بیش از 10 میلیارد تن نمک در سواحل دریاچه ارومیه و به نمک زار تبدیل شدن بیش از 200 هزار هکتار از اراضی حواشی آن از دلایل دیگر تغییرات زیست محیطی ناشی از خشک سالی های اخیر در دریاچه ارومیه است.