آرتمیا-شیلات و محیط زیست

مقاله ارائه شده در  دومین همایش ملی تغییر اقلیم و تاثیرآن بر کشاورزی و محیط زیست

چکیده:

آرتمیای دریاچه ارومیه علاوه بر ارزش تنوع زیستی دارای ارزش تغذیه ای برای اکثر پرندگان مهاجر و بومی,دارای ارزش شیلاتی برای تغذیه لارو انواع آبزیان از جمله میگو می باشد. در شرایط پرآبی دریاچه دارای مقدار سیست آرتمیای قابل بهره برداری بوده است که با تغییر شرایط دریاچه و بروز خشکسالی مقدار سیست آرتمیا بطور قابل ملاحظه ای کاهش یافته است. با روند کاهش مقدار آرتمیای دریاچه ارومیه بیم انقراض گونه آرتمیا آنمی رود. در این تحقیق از اندک سیست موجود در دریاچه نمونه برداری شده و امکان تخمه گشایی آنها مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج حاصل نشان می دهد که درصد تفریخ سیستها در شرایط آزمایشگاهی در مدت 24 ساعت اندک و حداکثر 23 درصد و در مدت 72 ساعت به حداکثر 63 درصد می باشد و می توان چنین نتیجه گیری کرد که هنوز در دریاچه ارومیه مقداری سیست آرتمیا هرچند اندک وجود دارد و اگر شرایط زیستی برای آرتمیا مهیا شود امکان تجدید حیات آن در دریاچه وجود دارد.

کلمات کلیدی: دریاچه ارومیه, سیست آرتمیا, خشکسالی, درصد تخمه گشایی

مقدمه:

  دریاچه ارومیه یکی ازبزرگترین دریاچه های آب شور در جهان می باشد که شوری آب آن از300- 145 گرم در لیتر متغیر بوده است. اولین کاهش حجم آب دریاچه از سال 1376 همزمان با شروع خشکسالی در منطقه آغاز شد و تا سال 1387 بیش از 6 متر از ارتفاع آب آن کاسته شد و شوری آن به حد اشباع(گرم در لیتر 300>) رسید. وجود آرتمیا بعنوان جانوری بی نظیر و تنها جانور آبزی دریاچه که غیر از تامین  بخشی از خوراک پرندگان مهاجر و بومی آن دارای ارزش شیلاتی نیز می باشد شهره جهانی یافته و در جلب پرندگان مهاجر از اقصی نقاط جهان محیط زیست مطلوب تری را فراهم نموده و زمینه تولید و بهره برداری شیلاتی را ایجاد کرده بود، بطوریکه بر اساس آمار موجود، مقدار سیست(تصویر 1) صید شده از دریاچه در دو سال متوالی از سال 1378 لغایت 1380 بیش از 200 تن بصورت ناخالص بوده است(2). در مراکز تکثیر و پرورش آبزیانی مانند ماهیان خاویاری و میگو مصرف سیست آرتمیا اهمیت حیاتی دارد. از سیست آرتمیا نوزاد یا ناپلیوس آرتمیا بدست می آید که با توجه به ارزش غذایی و کوچک بودن آن در مراکز مذکور مصرف می شود(6) . در اثرخشکسالی، که در اثر کاهش نزولات جوی و کاهش آب جاری ورودی به دریاچه ارومیه رخ داده است مقدار یونهای شیمیایی محلول موجود در آن تغییر یافت(اسماعیلی, 1388). در چنین شرایطی، شرایط زیستی برای تنها جانور آبزی آن(آرتمیا)(تصویر 2) بسیار سخت گردید، بطوریکه طبق کارهای مطالعاتی، با افزایش شوری وتغییر در ترکیبات شیمیایی آب، همچنین کاهش مواد غذایی فیتوپلانکتونی در آن ، از تراکم آرتمیا نیز در دریاچه شدیدا کاسته شده است. ارزیابی ذخایر آرتمیای دریاچه ارومیه نشان می دهد در سال های 1373 لغایت 1375 , میزان تولید سیست آرتمیا، 20 هزار تن در دریاچه بوده است(5) و این مقدار تولید در سال 1384 حدود 905 تن اعلام شده است(1). با توجه به بروز شرایط زیستی غیر مترقبه در دریاچه ارومیه، امکان بازسازی طبیعی ذخایر آرتمیا در صورت ایجاد شرایط زیستی بهتر که ایجاد آن توسط مسئولین کشوری و استانی از طریق مدیریت استفاده از آب در حوضه آبریز دریاچه و انتقال آب از دیگر حوضه ها آغاز شده است، مورد تحقیق و بررسی قرار می گیرد. 

مواد و روشها:

با توجه به کم بودن عمق دریاچه و مشکلات مربوط به سواحل دسترسی در دریاچه ارومیه, تعداد 3 ایستگاه نمونه برداری شامل ساحل بندر گلمانخانه(ایستگاه 1)، ساحل بخش جنوبی بزرگراه شهید کلانتری(ایستگاه 2) و ساحل روستای گوورچین قلعه (ایستگاه 3) که امکان نمونه برداری از سیست های آرتمیای قابل حصول از دریاچه وجود دارد تعیین شد و از هر ایستگاه با استفاده از توری با اندازه چشمه یکصد میکرون از سیست های موجود نمونه برداری انجام شد. سیستهای برداشت شده پس از خالص سازی و شستشو مورد تخمه گشایی (تفریخ= Hatching)  قرار گرفت. تخمه گشایی سیست ها و تعیین درصد تخمه گشایی به روش استاندارد(4) انجام گرفت. نتایج حاصله مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.

نتایج و بحث:

نتایج حاصل ازتخمه گشایی سیست ها در جداول 6-1 درج شده است:

جدول1-  درصد تخمه گشایی 24 ساعته سیست های  بندر گلمانخانه               

      جدول3- درصد تخمه گشایی 24 ساعته سیست های ایستگاه  بزرگراه 

جدول5- درصد تخمه گشایی 24 ساعته سیست های ایستگاه گوورچین قلعه   

همانطوریکه در جداول آورده شده است, درصد تخمه گشایی سیست ها در شروع انجام تخمه گشایی بسیار اندک می باشد که با گذشت زمان بر مقدار آن افزوده شده است.  حداقل درصد تخمه گشایی در مدت 24 ساعت انکوباسیون در شرایط استاندارد 6/5 درصد و حداکثر 3/33 درصد اندازه گیری شد. مقدار درصد تخمه گشایی در مدت 72 ساعت, حداقل 5/10 و حداکثر 3/73 می باشد. حداقل مقدار متوسط درصد تخمه گشایی در مدت 24 ساعت انکوباسیون با 3/19 درصد مربوط به ایستگاه بندر گلمانخانه و حداکثر آن 9/23 درصد متعلق به ایستگاه بزرگراه می باشد. این مقادیر برای تخمه گشایی 72 ساعت, به ترتیب حداقل 4/30 برای ایستگاه بندر گلمانخانه و حداکثر 9/64  برای ایستگاه بزرگراه تعیین گردید. بدین ترتیب مشخص می شود که سیست های موجود در ایستگاه بزرگراه آمادگی تخمه گشایی بیشتری دارند و این احتمالا" به سبب عمق بیشتر دریاچه در این ایستگاه باشد. تخمه گشایی سیست ها در شرایط کنونی دریاچه انجام نمی گیرد چرا که در شرایط خشکسالی کنونی, میزان شوری در حد اشباع آن مانع از آبگیری و رشد جنین می شود. همچنین در نمونه های برداشت شده و در سایر فصول سال حالت های دیگری از آرتمیا(بیوماس آرتمیا) در آنها مشاهده نگردیده است. اما انجام تخمه گشایی سیستها نشان می دهد که سیست های موجود در دریاچه هرچند اندک هستند ولی در شرایط نسبتا" مطلوبی بسر می برند. بعبارتی دیگر دریاچه کیفیت سیست های خود را در شرایط خشکسالی تاکنون حفظ کرده است. از آنجاییکه در شروع خشکسالی و کاهش حجم آب دریاچه، تراکم سیست های موجود در دریاچه خیلی بیشتر بوده است(1). لذا بیم آن می رود که روند نابودی آرتمیا  در دریاچه ارومیه تدریجی باشد. لذا می طلبد که با ارائه و انجام طرح هایی در داخل و یا خارج از  دریاچه در جهت پرورش و حفظ گونه آرتمیای دریاچه ارومیه که در جهان بنام Artemia urmiana شناخته شده است اقدامات عملی جدی تری صورت گیرد.