آرتمیا-شیلات و محیط زیست

نويسندگان:

لطيف اسمعيلي، مسعود صيدگر، نعمت پيكران مانا، رضا احمدي، سياوش گنجي، داود غني نژادي

چاپ شده در مجله علمي دامپزشك(شماره 81)

تاريخ چاپ: مرداد 1395

مقدمه:

مصرف تخم ميگوي آب شور(آرتميا) كه به آن سيست نيز اطلاق مي شود در مراکز تکثیر و پرورش انواع آبزیان بويژه ماهيان زينتي از جايگاه خاصي برخوردار مي باشد. به دليل ويژگي هايي كه اين محصول دارد جهت تغذیه لاروهای انواع آبزيان در جهان سالانه نياز به چند هزار تن سیست آرتمیا می باشد(حافظیه 1382). این گونه مراکز در داخل کشور نیز سالانه میلیونها لارو آبزیان گونه های مختلف شامل ميگو، ماهيان دريايي و پرورشي و ماهيان زينتي را تولید می کنند و مقدار سیست آرتمیای مصرف شده در آنها در سال 1386 بالغ بر بیش از هفت هزار کیلوگرم بوده است( سازمان شیلات ایران 1386). دریاچه ارومیه تنها منبع آبی عظیم در کشور می باشد که بمدت چندین سال مقادیر زیادی سیست آرتمیا از آن صید شده است(اسماعيلي،1388). هم اكنون سيست گونه هاي مختلف آرتميا در داخل كشور خريدوفروش و در مراكز مصرف مذكور مورد استفاده قرار مي گيرد. قيمت اينگونه سيست ها با توجه به كيفيت آنها بسيار متغير مي باشد. اگر چنانچه خريدار سيست و مصرف كننده آن از كيفيت سنجي سيست ها بي اطلاع باشد چه بسا دچار ضرر و زيان هنگفتي گردد. در اين مقاله به ويژگي هاي عمده تعيين كننده كيفيت سيست ها مي پردازيم.

  سیست آرتميا : سیست عبارت از شکل مقاوم آرتمیا است که توسط فرد ماده بالغ در آب محيط زندگي رها می شود. سیست بسته به گونه آن دارای اندازه های مختلفی است. معمولا" سیست ها به رنگ قهوه ای و حدود 250 میکرون قطر دارند. با توجه به توقف رشد جنین داخل سيست در مرحله گاسترولا امكان شروع به مجدد فعالیت حياتي در شرایط مساعد، سيست ها از قابليت ماندگاري برخوردارند. جنین توسط پوسته محکم کیتینی در برابر اثرات فیزیکی و مکانیکی محافظت می شود . سیستهای آرتمیای تولید شده در مزارع پرورش آرتمیا و منابع آبی طبیعی با توجه به داشتن خصوصیات ویژه پوسته کیتینی و سخت، قابلیت حفظ جنین داخل سیست بوده و معمولا" مدتها تا فرارسیدن زمان مصرف نگهداری می شوند(حسینی1377).  سيست ها در روند عمل آوري و خشك كردن، از شكل مدور به شكل مقعر(فرو رفته) در مي آيند. سیست های خشک شده را برای نگهداری طولانی مدت، تعیین درصد تفریخ و تفریخ موثره و ... نموده و در شرایط خلاء و با تزریق ازت در قوطی های لعابدار بسته بندی می نمایند و تا زمان مصرف در داخل سردخانه و در شرایط تاریکی و خشک و بدون رطوبت نگهداری می نمایند. اگر سیستها خوب عمل آوری شده باشند و از کیفیت بالایی نیز برخورد دار باشند طول عمر آنها در شرایط سردخانه طولانی خواهد بود.

ـ مرحله لاروی ( ناپلیوس ): در شرایط مساعد تفریخ ، جنین داخل سیست آرتمیا مجدداً شروع به فعالیت متابولیکی و رشد می کند و در شرایط مساعد محیطی پس از چند ساعت تا چند روز (بستگي به كيفيت سيست دارد) به لارو ( ناپلیوس) تبدیل می شود. دستورالعمل بازگشايي سيستهاي آرتميا و توليد لارو آن به منظور حصول حداكثر مقدار بازگشايي سيست ها متعاقبا" توضيح داده خواهد شد.

 لارو آرتمیا با حرکات زواید بدنی خود ، غشاء سيست را پاره كرده و پس از مدتي آویزان شدن در آب رها می شود . در این مرحله ناپلیوس ، دارای قطری حدود 500 -  400 میکرون بوده و اغلب به رنگ زرد نارنجی است که ناشی از انباشتگی مواد غذایی زرده ای ذخیره شده می باشد. در این مرحله، لارو دارای سه قسمت زایده حرکتی می باشد كه توسط آنها در آب حركت مي كند.

مزاياي استفاده از سيست و ناپليوس آرتميا

• سيست از قابليت نگهداري جنيني خوبي برخوردار است. بطوريكه در شرايط مساعد سالها كيفيت جنيني خود را حفظ مي كند.
• ناپليوس آرتمياي زنده از نظر اندازه براي تغذيه انواع لارو آبزيان مناسب مي باشد
• زنده بودن مرحله ناپليوسي آرتميا، ويژگي منحصر بفردي در تغذيه لارو انواع ميگو مي باشد
• نسبت به غذاهاي خشك و تركيبي لاروها، داراي ارزش غذايي بالايي مي باشد
• حاوي رنگدانه بوده و آبزيان تغذيه شده از آن را از بازارپسندي مطلوبي برخوردار مي سازد
• در مواقع دلخواه از طريق تفريخ سيست، قابل حصول است
• در صورت رعايت موازين بهداشتي بعد از تفريخ، مي توان گفت عاري از بيماري است.
• قابليت ضدعفوني دارد
• قابليت غني سازي با انواع موادغذايي و دارويي مي باشد
• براساس مطالعات پژوهشي متعدد، موجب افزايش بازماندگي لارو آبزيان مي گردد

كيفيت سنجي سيست هاي آرتميا

عوامل موثر در كيفيت سيستها بسيارند از جمله: گونه آرتميا، نحوه تغذيه آرتميا، شرايط محيطي پرورش آرتميا، اندازه سيست هاي توليد شده، شرايط عمل آوري سيست ها و مناسب بودن شرايط نگهداري آنها.

 در خريد و فروش آرتميا معمولا" بعد از درنظرگرفتن موارد مذكور از اصطلاحات درصد بازگشايي (Haching percent) و ميزان بازگشايي موثره(Hatching Efficiency)  براي سنجش كيفي استفاده مي شود. و بندرت از اصطلاح سرعت بازگشايي(Hatching rate)  و همزماني بازگشايي سخن به ميان مي آيد. دو مورد اول همراه با اندازه ناپليوس توليد شده ازعوامل اساسي قيمت گذاري سيست ها در داخل كشور مي باشند.

تعيين ميزان درصد تفريخ

براي تعيين ميزان درصد تفريخ هر نمونه از سيست هاي آرتميا، مقدار 6/1 گرم سيست را در 800 ميلي ليتر آب با شوري (حدوداً 30 الي 35 گرم بر ليتر نمك) در شرايط روشنائي (2000 لوكس) كه با استفاده از 2 عدد لامپ مهتابي قابل تامين است و در درجه حرارت (28 الي 30) درجه سانتي گراد و در يك ظرف مخروطي شكل انكوباسيون مي كنيم، دماي آب در مناطق سردسير توسط بخاري آكواريومي و در مناطق گرمسيري با استفاده از يخ و يا نصب كولر در محيط كار قابل حصول است. با استفاده از هواده برقي،  در طي مدت انكوباسيون، هوادهي مداوم از كف ظرف به منظور معلق نگهداشتن سيستها صورت مي گيرد. همچنين محلول انكوباسيون حدود 2 گرم كربنات سديم NaHco₃ بعنوان تامپون اضافه مي كنيم تا در طي مدت هچينگ،PH محلول تغيير نيابد دقيقاً بعد از 24 ساعت جهت محاسبه درصد تفريخ سيستها، به تعداد 6 عدد زير نمونه 250 ميكروليتري از هر ظرف مخروطي شكل برداشت مي نمائيم و بعد از ريختن زير نمونه ها در پتري ديش و اضافه نمودن چند قطره محلول لوگل جهت تثبيت نمونه هاي زنده در زيرلوپ، شروع به شمارش ناپلئوس ها (n₁) مي نمائيم و مقدار متوسط ناپلئوس ها در هر زير نمونه را محاسبه (N) مي كنيم، همچنين تعداد آرتميا هاي در حالت چتري موجود در نمونه (U) را شمارش كرده و مقدار ميانگين آنــــــرا (u) بدست مي آوريم. در نهايت با افزودن يك قطره محلول NaoH (40 گرم از 100 ميلي ليتر آب مقطر) و 5 قطره محلول سفيد كننده خانگي نسبت به كپسول زدايي سيست هاي تفريخ شده اقـــــــدام كرده و تعداد جنين هاي تفريخ نشده را كه برنگ نارنجي قابل مشاهده خواهند بود شمارش مي كنيم (E₁) و تعداد متوسط آنرا بدست مي آوريم .(G) بديهي است بعد از بدست آوردن داده هاي فوق، درصد تفريخ هر نمونه از روي فرمول زير قابل محاسبه است.

% H = (N   × 100). (N+ u + E)^-1

 وقتي ميزان درصد تفريخ يك نمونه مشخص گرديد مي توان نسبت به محاسبه ميانگين مقدار حاصل در بقيه زير نمونه ها و همچنين انحراف معيار آنها اقدام و درصد هچ نهائي را بيان نمود (Lavens & Sorgeloos, 1996).

سنجش مقدار هچ موثره

هچ موثره، در واقع تعداد ناپلي هاي حاصل از هرگرم سيست آرتميا مي باشد كه بعد از بدست آوردن داده هاي مورد نياز براي سنجش درصد تفريخ از فرمول زير قابل محاسبه مي باشد.

HE = N  2000     يا    HE = (N ×  4 ×  800)  × (1/6)^-1

ارزش اقتصادي سيست آرتميا:

از آنجاییکه آرتمیا فاقد توان پراکنش فعال است، لذا باد و پرندگان آبزی مهمترین عوامل طبیعی توزیع کننده آنها هستند. سیست های آرتمیا از طریق چسبیدن به بدن پرندگان و خورده شدن توسط آنها و دفع سیست ها از طریق دستگاه گوارش به نقاط مختلف جهان منتقل می شوند.(شعاع حسنی,1382 ). جمعیت های آرتمیا را می توان در 500 دریاچه طبیعی و مصنوعی آب شور در مناطق استوایی ، نیمه استوایی، در امتداد خط ساحلی و در آبهای داخلی شور در پنج قاره جهان یافت.

علاوه بر پراکنش طبیعی سیستها، معرفی سیستهای آرتمیا به حوضچه های تولید نمک و استخرهای پرورش آرتمیا توسط انسان و اهداف آبزی پروری موجب پراکنش آن به این مناطق شده است. 90/0 سیست مورد نیاز جهان از دریاچه بزرگ نمک امریکا تامین می شود و10/0 سیستها نیز در سایر کشورها همچون چین, آرژانتین, ایران, قزاقستان ، تایلند ,ویتنام , مصر, ایران و غیره تولید می شود. در تعيين قيمت سيست علاوه بر موارد ذكر شده، توليد سالانه جهاني، وجود آرتميا در منطقه مورد استفاده، ارتباطات تجاري جهاني، مقدار مورد نياز جهاني دارد. در حال حاضر خرده فروشي سيست آرتمياي خشك با كيفيت خوب متعلق به گونه هاي مختلف در داخل كشور فراتر از 300 هزارتومان به ازاي هر كيلوگرم است. اما سيست هاي با كيفيت پايين و قابل مصرف را با قيمت 70 هزارتومان به ازاي هر كيلوگرم  نيز مي توان يافت. لكن قيمت سيست از دامنه وسيعي برخوردار است.